Монголд улстөрийн 37 нам байв. Улсын Дээд шүүхийн нийт шүүгчид 2026 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр хуралдаж, Либертари нам (ЛН) үүсгэн байгуулагдсан болон намын дарга сонгогдсон тухай өргөдлийг хэлэлцэв.
Энэ хурлаар Либертари нам (ЛН)-ыг улс төрийн намын бүртгэлд албан ёсоор бүртгэж Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болсныг баталсан юм.
Ийнхүү Монгол улс төрийн 38 намтай болсон. Либертари нам (ЛН)-ын дарга Э.Оргил-Эрдэнэ (Orgil.erdene)-ийг танилцуулж байна.
“БОРЖИГОН, БОРЖИГИН-ОО ЗАСААД ЯВУУЛТАЛ ДАХИАД ЗУРГААН ХҮНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ЗӨРЧИХСӨН”
-Д.Амартүвшин (комэдиан) болон бидний хэдэн нөхөд 2010-2011 оны үеэс либертари үзэл санаагаар нэгдэн, найзалж нөхөрлөсөн юм. Эхэндээ бодол, санаа нийлдгээрээ танилцан нөхөрлөсөн ч эрх чөлөөний үзэл санаа л бидний аврал гэдгийг олон хүн мэдээсэй, цаашдаа бүр олон хүнд энэ үзэл, санааг ойлгуулах хэрэгтэй юм байна гээд уушны газар ажиллуулахаар санал нэгдэж, ажил хэрэг болгохоор зорьж эхэллээ.
Америкийн үндэслэгчид John Adams, Thomas Jefferson, Benjamin Franklin зэрэг хүмүүс бий. Тэдний үйл хэрэг, улс төрийн хэлэлцүүлэг, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнүүд таверн гэж нэрлэдэг уушны газраас л эхлэлтэй. Ялангуяа Британийн колоничлолын эсрэг тэмцлийн үед уушны газар, пабуудыг цуглах цэгээ болгож үзэл санаа түгээх, эсэргүүцлийн хөдөлгөөн зохион байгуулах зэргээ тэндээс эхлүүлдэг байжээ. Ер нь үе, үеийн түүхэнд уушны газар, паб, кофе шоп зэрэг газраас улс төрийн хөдөлгөөн, үзэл санааны намууд төрөн гарсан жишээ цөөнгүй.
Тиймээс бид ч Монголдоо үзэл санааны намтай байя, үзэл санаагаараа цугладаг газартай байя гэдэг зорилгоор “Либерти паб” ажиллуулж эхэлсэн дээ. Бид энэ газрыг үзэл санаа түгээх зорилгоор л ажиллуулдаг юм. Хоёр салбар нээсэн ч, оны өмнө түрээсийн асуудлаас болоод нэгийг нь хаасан. Одоо нэг пабаа ажиллуулж байгаа. Манайхаар улстөрийн янз бүрийн үзэл баримтлалтай хүмүүс орж ирнэ, санаа бодлоо хуваалцана. Гурав дахь өдрийн лекцтэй арга хэмжээний үеэр мэтгэлцээн болно, халуухан хэлэлцүүлэг өрнөнө шүү дээ. Энэ нь их гоё санагддаг.
Уушны газраа ажиллуулахаас гадна 2023 оноос нам байгуулахаар боллоо. Бид үзэл санаа түгээх хамгийн том талбар нь улстөрийн тайз, улстөрийн сонгууль байж болох юм байна гэдэгт санаа нэгдсэн. Хүмүүс өөр улстөрийн хүчин сонгоё гэхээр тийм орон зай байхгүй. Сонголт нь байхгүй учраас сонгуулиар МАН, АН хоёр л ээлжлээд гараад байна шүү дээ. Бид ТББ-ын шугамаар хэдэн мянган удаа нийгэмд шударга бус байдал газар авлаа, татвар өндөр байна гэж яриад хүмүүст сонголт
байхгүй учраас нэмэргүй юм билээ. Үүнийг ойлгоод өөрсдөө сонголт байхын тулд нам байгуулахаар шийдсэн.
Хамгийн анх 2023 оны 10 дугаар сард нам үүсгэн байгуулах их хурлаа хийгээд Улсын Дээд шүүхэд намаа бүртгүүлэхээр хүсэлт өглөө. Бүртгэхгүй буцаагаад л байлаа. Дээд шүүх их хянуур ажилладаг юм билээ.
Сүүлд буцаагдсан шалтгаан гэхэд манай намын 12 гишүүний овгийн үсэг зөрсөн. Хүний овог боржигон, боржигин гээд о, и эгшгээр өөр бичигддэг. Дээд шүүх үүнийг ном журмынх нь дагуу маш нарийн шалгаж, иргэний үнэмлэхийн лавлагаатай нь тулгадаг юм билээ. Боржигин, Боржигон-оо засаад явуултал дахиад 6 хүний мэдээлэл зөрөв. Тэгтэл регистрийн дугаарын үсгийг өөрөөр биччихэж. Энэ хооронд намын зарим гишүүн бүртгэхгүй юм байна гээд дундаас нь шантарсан.
2028 оноос нийт сонгогчдын нэг хувийн гарын үсэг цуглуулж байж нам байгуулдаг болно гэдгийг мэдэж байлаа. Одоо 801 гишүүний бүртгэл дээр ингэж олон буцаагдаж байхад 2028 оноос хойш 22,000 хүний гарын үсэг цуглуулж нам байгуулна гэвэл бүр худлаа. Одоо л намаа байгуулахгүй бол болохгүй гээд дахин зориглоод, нэг жилийн өмнө 2025 оны дөрөвдүгээр сарын 27-нд бүртгэлээ дахиад шинээр явуулсан. Дээд шүүх 2026 оны гуравдугаар сарын 16-нд манайхыг албан ёсоор бүртгэсэн дээ.
Д.Амартүвшин либертари үзэл санаа, Либертари нам гээд яваад байсан даа, гэтэл намын дарга нь юун Э.Оргил-Эрдэнэ гэдэг хүн болчхов гээд хүмүүс гайхах шиг болсон. Бид либертари үзэл санааг түгээхээр хамтдаа л эхэлсэн, эхэндээ би ил гарахыг төдийлөн хүсдэггүй байсан. Харин сүүлийн 5-6 жил илүү идэвхтэй болсон.
Одоо би 42 настай, 1984 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Олон улсын харилцааны мэргэжилтэй, Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн магистр. Улаанбаатар хотод эхнэр, хүүхдийн хамт амьдарч, Либертари намын удирдах зөвлөлийн гишүүн Д.Амартүвүшингийн хамт “Либерти Клуб”-ээ ажиллуулж байна даа.
"БИДНИЙ ҮЗЭЛ САНАА, ҮЙЛ ХЭРЭГ ХАВЬЕР МИЛЕЙГИЙНХНТЭЙ ЯГ АДИЛХАН"
-Эдийн засгийн дөрвөн гол онол (Monetarism, Keynesian Economics, Classical Economics, Austrian School) байдаг. Үүний гурав нь төр эдийн засагт оролцох ёстой гэхчлэн төрийн оролцоог дэмжсэн зэргээрээ адил. Харин Austrian School онолд чөлөөт зах зээл, хувь хүний эрх чөлөөг маш хүчтэй дэмждэг, төрийн хэт оролцоо эдийн засгийг гажуудуулдаг гэдэг. Ер нь бусад эдийн засгийн ухаанаас тэс ондоо.
Жишээгээр тайлбарлая л даа. Дэлхийн I, II дайны дараа Герман уналтад орсон. Дэлхийн I дайны дараа Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (Weimarer Republik) мөнгөний үнэ цэнэ маш хурдан унаж, бараа үйлчилгээний үнэ огцом өсөх гиперинфляци (hyperinflation)-д өртөөд энэ улс 1921-1923 оны үед дампуурсан.
Герман дэлхийн II дайны дараа тэр зам руу явж байсан ч буцаад хүчтэй болсон. Яаж?. Яагаад герман хүмүүс цаг барьдаг, герман чанар сайн гэж ярьдаг болов?. Ludwig Erhard гэдэг хүн дэлхийн II дайны дараах Германы эдийн засгийн шинэчлэлд чухал үүрэгтэй. Тэр үнийг хуулиар барьдаг байсныг зогсоосон. Ингэснээр чөлөөт өрсөлдөөн бий болсон. Улмаар чанар бий болж эхэлсэн. Тэгэхээр герман чанар, германчууд цаг барьдаг зэрэг нь чөлөөт зах зээлийн ач гавьяагаар бий болсон нөхцөл юм.
Мөн тун саяхны жишээ байна. Аргентины шинэ ерөнхийлөгч Javier Milei-ийн үйлдэл дэлхийд том дохио, урам зориг өглөө. Тэр улсад өмнө нь хэзээ ч либертари ерөнхийлөгч сонгогдож байгаагүй. Javier Milei бол эдийн засагч мэргэжилтэй, өмнө нь их сургуулийн багш, судлаач байсан, мөнгөний бодлого, инфляцын чиглэлээр мэргэшсэн, Austrian School-ийн эдийн засгийн үзэл баримтлалтай хүн.
Тэр 2023 оны 12 дугаар сард Ерөнхийлөгчийн ажлаа дөнгөж аваад л эхний 100 хоногтоо төрийн зардлыг 30 хувь танасан. Төрийн зардлыг танахад бизнесийн орчинд эргэлдэх мөнгө илүү болно гэсэн үг. Ингээд
өрсөлдөөн бий болоод хоёрхон жилийн дотор улсаа маш сайн хөгжүүллээ шүү дээ. Бидний үзэл санаа, хүсэж буй үйл ч Javier Milei-ийнхтэй яг адилхан. Сонгууль бидэнд олон давуу талтай. Үүгээр үзэл санаагаа хамгийн чанга дуугарч, олон хүнд ойлгуулахыг хичээх ёстой. Мөн бид улстөрд төлөөлөлтэй болж байж хүчтэй болно, намын үйл ажиллагаа ч батажна. Намаа байгуулчихсан юм чинь 2028 оны сонгуульд заавал оролцоно.
Улстөрд баруун, зүүн гэсэн хоёр тусдаа ойлголт байдаг. Зүүнийх нь эрх мэдлээр дамжуулж бусдын амьдралыг шийдэх ёстой гэсэн үзэл. Нийгэмд элдэв, янзын өөрчлөлтийг эрх мэдлээр дамжуулж хийнэ. Чинээлгээс нь татварлаад ядуу нэгнийг нь өргөж, дэмжээд сайхан амьдруулах ёстой гэх мэтээр зүүний үзэл бол нийгмийн амьдралыг эрх мэдлээр зохицуулна л гэсэн санаа. Харин барууны улстөрийн зорилго нь өөрөө эрх чөлөөг тэмүүлнэ. Энэ нь хувь хүн өөрөө өөрийнхөө амьдралыг аваад явах нөхцөлийг бүрдүүлэх үзэл санаа юм.
Улстөрд хэт их эрх мэдэл, дүрэм, журам байхаар хувь хүн чөлөөтэй ажиллаж, амьдрах нөхцөлийг хаагаад байгаа юм. Үүнийг авч хаях ёстой. Үгүй бол одоогийн байгаа системээр цааш явбал төрийн оролцоо улам нэмэгдэж, төр данхайна. Миний уншсан нэг судалгаанд Монгол Улсад 1 сая 190 мянган хүн ажил хийж байна. Үүний 215-220 мянга нь төрийн албан хаагч, үүн дээр төрийн өмчит компанийн 60 мянган хүнийг нэмэхээр 280 мянган хүн болж байна. Бараг 4 хүн тутмын 1 нь төрийн албан хаагч болчхож. Тэгэхээр данхар төрийг бүтээчихсэн, ингээд эрх мэдэлд очсон хүмүүс нь бусдын амьдралыг шийдэж, заагаад байна.
Ийм нөхцөл цааш улам гүнзгийрвэл жинхэнэ төвлөрсөн төлөвлөгөөт нийгэм болчихно шүү дээ. Тэгэхээр үүний эсрэг тэмцэх улстөрийн хүчин байх ёстой. Тэр нь бид байхаас өөр сонголтгүй болсон тул Либертари нам байгуулсан юм.
"ИЙМ ДАРАМТТАЙ НИЙГЭМД ХҮСЭЛ, МӨРӨӨДӨЛТЭЙ ЗАЛУУС ОЛОН БАЙГАА НЬ ҮНЭХЭЭР САЙХАН"
-Залуучууд МАН, АН хоёроос үнэхээр залхаж байна. Найман жилийн өмнө 14-15 настай байсан хүүхдүүд өнөөдөр 20 гаруй насны залуус болжээ. Тэд “Биднийг бага байхад л утаа, түгжрэл ярьдаг байсан. Өнөөдөр юу ч өөрчлөгдсөнгүй” гэж, гадагш явахыг илүүд үзэж байна.
Манай уушны газарт зөөгчөөр ажиллахаар олон залуус ирдэг. Тэдэнтэй ярилцахад “Энд ажиллах боломж алга, цалин хүрэлцэхгүй байна. Ийм шударга бус тогтолцоонд зүтгэснээс гадаадад ажилласан нь дээр” гэдэг. Залуу хүн гадаад явахад буруу зүйл байхгүй. Гэхдээ Монголд, гадаадад ч ажиллаж, хөдөлмөрлөх боломж адилхан. Гол ялгаа нь ажиллах орчин, нөхцөлд байгаа юм.
Өнөөдөр хүмүүс нийгмийн дарамтаас болж урам зориггүй болсон байна. Үүнд халамж давамгайлсан тогтолцоо нөлөөлж байгаа гэж би хардаг. Халамж хэт давамгайлах нь хүний ажил хийх хүсэл, хариуцлагын мэдрэмжийг сулруулдаг. Халамжийн нийгэмд амьдарч байна гэх тэр нөлөөлөл залууст асар их дарамт болж байна. Залуус ийм дарамттай нийгэмд амьдрахыг хүсэхгүй байгаа юм. Мөн нийгмийг цочроосон хэргүүд ч гарах болов. Инфляци, ядуурал, хэт халамжийн бодлогын сөрөг үр дагавар энэ.
Эрх чөлөө гэдэг өөрөө хариуцлага юм. Эрх чөлөөтэй хүн хариуцлагатай байх ёстой. Хүмүүс өөрсдийнхөө амьдралын хариуцлагыг өөрсдөө үүрдэг байх хэрэгтэй. Гэтэл төр бүх хариуцлагыг өөр дээрээ авч, халамжаар угжих байдлаар зүүний бодлого давамгайлаад ирэхээр улс үндэстний эрч хүч, гэгээлэг чанар бүдгэрч байна. Халамжийн системийн хамгийн аюултай тал нь энэ. Бид үүний эсрэг дуугарч, өөр үзэл санаа гаргаж ирэх ёстой.
Миний хүүхдүүд, ирээдүй хойч үе энэ улсад амьдрах нь тодорхой. Тиймээс би өөрийнхөө чадах бүхнийг тэднийхээ төлөө хийх ёстой гэж
боддог. Монголын залуус ирээдүйд өөрсдийгөө аваад явах чадвартай, хүчтэй, итгэлтэй хүмүүс байх ёстой.
Сонгуулийн үеэр санал өгдөггүй “саарал хэсэг” гэж бий. Тэр хэсгийн дийлэнх нь залуучууд гэнэ. Тэдний өмнөөс эмээ, өвөө нь сонголт хийж, асуудлыг шийдэж байна. Өмнө нь магадгүй залууст сонголт байгаагүй байж болно. Харин одоо Либертари нам гэдэг шинэ сонголт бий болсон. Тиймээс сонголтоо бусдаар биш, өөрөө хийж үзээрэй гэж уриалмаар байна. 2028 оны сонгуульд идэвхтэй оролцож, саналаа заавал өгөөрэй. Энэ сонгууль бол залуучууд өөрсдийгөө хэн бэ гэдгийг харуулах боломж.
Бид залуучуудад л итгэж байна. Тэдний ярьж байгаа үг, өөрсдийгөө илэрхийлж байгаа байдал, биеэ авч явааг харахаар надад урам зориг төрдөг. Ийм их дарамттай нийгэмд ч нүүрэндээ инээмсэглэлтэй, хүсэл мөрөөдөлтэй залуус байсаар буй нь үнэхээр сайхан.
Манай Либертари нам одоогоор 801 гишүүнтэй. Хэрэв манай намын үйл ажиллагааг дэмжихийг хүсвэл бид саяхан www.lpmongolia.org вэбсайтаа угсарч дууссан. Сайт руу нэвтэрч QR код уншуулаад дэмжигч гишүүн болох боломжтой. Дэмжигч гишүүддээ бид сургалтын хөтөлбөр, мэдээллүүдээ тогтмол хүргэнэ. Эдгээр сургалтад хамрагдсанаар намд элсэж, үндсэн гишүүн болох боломжтой.
Намаа албан ёсоор бүртгүүлээд сар гаруйн хугацаа өнгөрч байгаа учраас бүх зүйл шинэ, эхлэл шатандаа явж байна. Гэхдээ бидэнд урт хугацааны зорилго, итгэл үнэмшил бий.
Улстөрийн тавцанд бид үзэл санаагаараа ялгарч, ялзарсан хог дундаас үнэт чулуу шиг гарч ирнэ гэж ирээдүйгээ төсөөлж байгаа. Тиймээс манай намыг сонгохоор шийдсэн бол сонголтдоо бүү эргэлзээрэй гэж хэлмээр байна.
