"Яагаад ч юм нэг л биш байна", "Зөнгөөрөө л ингэмээр санагдлаа" гэж та хэлж байсан уу? Бид зөн совинг ихэвчлэн ид шид, эсвэл тайлбарлах боломжгүй далд мэдрэмж гэж боддог. Гэвч орчин үеийн сэтгэл судлал, мэдрэлийн шинжлэх ухааны судалгаануудын дүнгээр зөн совин нь далдын шинжтэй зүйл биш, харин тархины мэдээлэл боловсруулах тодорхой механизм болох нь тогтоогдоод байна.
ЗӨН СОВИН ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Сэтгэл судлалд зөн совинг ухамсаргүй түвшинд явагддаг хурдан дүгнэлт гаргалт гэж тодорхойлдог. Хүн аливаа нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ бүх мэдээллийг логикоор задлан шинжлэхгүйгээр, өмнөх туршлага, санах ойд хадгалагдсан хэв маяг дээр тулгуурлан шууд шийдвэр гаргадаг.
Сэтгэл судлаач Даниэль Канеманы тодорхойлсноор хүний сэтгэн бодох үйл ажиллагаа хоёр системээр явагддаг:
Систем 1: Автомат, хурдан, хүчин чармайлт шаарддаггүй.
Систем 2: Удаан, дүн шинжилгээ хийдэг, логик дараалалтай.
Зөн совин нь Систем 1-д хамаарах бөгөөд цаг хугацаа давчуу үед тархи хамгийн боломжит хувилбарыг шууд сонгох нөхцөлийг бүрдүүлдэг.
ТАРХИНЫ ЯМАР ХЭСЭГ ОРОЛЦДОГ ВЭ?
Зөн совингийн үйл явцад тархины хэд хэдэн бүтэц хамтран ажилладаг. Үүнд:
Amygdala (амигдала) – аюул, сэтгэл хөдлөлийг хурдан илрүүлэх үүрэгтэй
Basal ganglia (суурь зангилаа) – давтагдсан туршлагаас хэв маяг танихад оролцдог
Prefrontal cortex (урд тархи) – шийдвэр гаргалтыг хянаж, үнэлэлт өгдөг
Судалгаагаар хүн ямар нэгэн нөхцөл байдалтай тулгарахад тархи миллисекундийн дотор өмнөх мэдээлэлтэй харьцуулалт хийж, магадлалын үнэлгээ гаргадаг. Энэ нь бидэнд “шууд мэдрэгдсэн” мэт санагддаг.
ТАРХИ СЕКУНДЭД 11 САЯ НЭГЖ МЭДЭЭЛЛИЙГ "ШҮҮДЭГ"
Хүний тархи секунд тутамд 11 сая нэгж мэдээлэл хүлээн авдгаас ухамсарт түвшинд ердөө 40-50 нэгжийг нь л ангилдаг. Үлдсэн мэдээллүүд далд ухамсарт хадгалагдаж, тархи тэдгээрээс тогтсон хэв шинж (pattern) хайж байдаг. Зөн совин төрөх нь тархи өмнөх туршлага болон одоогийн нөхцөл байдлыг маш хурдтай харьцуулж, логик гаргалгаа хийхээс өмнө дүгнэлтээ мэдрэмж хэлбэрээр илгээж буй хэрэг юм.
Зөн совин өндөр байх нь төрөлхийн чадвар гэхээс илүүтэй туршлагаас хамаардаг. Нэг салбарт удаан хугацаанд ажилласан хүмүүс тухайн орчны мэдээллийг илүү хурдан боловсруулж чаддаг.
Жишээлбэл:
- Туршлагатай эмч онош тавихдаа олон үзүүлэлтийг зэрэг харгалзан үздэг
- Санхүүгийн шинжээч зах зээлийн хөдөлгөөнийг хурдан таамагладаг
- Маркетингийн мэргэжилтэн хэрэглэгчийн хандлагыг богино хугацаанд үнэлдэг
- Эдгээр нь бүгд тархины хэв маяг таних чадвар хөгжсөнтэй холбоотой.
“ГЭДЭСНИЙ МЭДРЭМЖ” БА МЭДРЭЛИЙН СИСТЕМ
Зөн совин зөвхөн тархинд явагддаггүй. Хүний гэдэсний мэдрэлийн систем (enteric nervous system) нь ойролцоогоор 100 сая орчим мэдрэлийн эстэй бөгөөд тархитай шууд холбоотой ажилладаг.
Энэхүү систем нь:
Сэтгэл хөдлөлийн хариу үйлдэлд оролцдог
Стресс, түгшүүрийг биеийн түвшинд илэрхийлдэг
Шийдвэр гаргалтад нөлөөлөх дохио дамжуулдаг
Иймээс зарим нөхцөлд хүмүүс бие махбодын түвшинд таагүй эсвэл эерэг мэдрэмж авдаг нь физиологийн үндэслэлтэй юм.
Зөн совингийн алдаа ба хязгаарлалт
Зөн совин үргэлж зөв ажилладаггүй. Учир нь энэ нь өмнөх туршлага, мэдээлэл дээр суурилдаг тул дараах алдаа гарах эрсдэлтэй:
Cognitive bias (танин мэдэхүйн хэвийлт) – өмнөх итгэл үнэмшилд тулгуурласан буруу дүгнэлт
Stereotype (хэвшмэл ойлголт) – бодит байдлыг гажуудуулах
Сэтгэл хөдлөлийн нөлөө – айдас, стресс шийдвэрийг өөрчилдөг
Ялангуяа шинэ нөхцөл байдалд эсвэл мэдээлэл дутмаг үед зөн совин буруу ажиллах магадлал өндөр байдаг.
ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДҮГНЭЛТ
Зөн совин нь хүний тархи, мэдрэлийн системийн хамтын ажиллагааны үр дүнд үүсдэг, бодит биологийн үндэстэй үзэгдэл юм. Энэ нь мэдээллийг хурдан боловсруулж, шийдвэр гаргалтыг хурдасгах давуу талтай ч алдаа гаргах боломжийг мөн агуулдаг.
Иймээс орчин үеийн судлаачид зөн совинг үгүйсгэхээс илүүтэй логик сэтгэлгээтэй хослуулан ашиглахыг зөвлөж байна. Энэ нь илүү оновчтой, үндэслэлтэй шийдвэр гаргах боломжийг нэмэгдүүлдэг.
Эх сурвалж: Psychological Science, Nature Neuroscience, Harvard University Study.
