Монголчуудын төрт ёс, тусгаар тогтнолын бэлгэдэл болсон төрийн далбаа нь түүхэн урт замнал, гүн утга агуулгатай. Өнөөгийн бидний мэдэх “Алтан соёмбот” далбаа нь зөвхөн өнгө, дүрсийн нийлбэр бус, харин монголчуудын оюун санаа, тусгаар тогтнолын илэрхийлэл юм.
МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН ДАЛБААНЫ ӨНГӨ БА ХЭМЖЭЭНИЙ СТАНДАРТ
Монгол Улсын төрийн далбаа нь 1992 оны Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас буюу 1992 оны 2 сарын 12-ноос хэрэглэгдэж эхэлсэн ба төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан гэсэн гурван босоо хэсгээс бүрддэг. Хоёр талын улаан өнгө нь мандан бадрах, дэвшил, ялалт болон баатарлаг зоригийг илэрхийлнэ. Голын хөх дэвсгэр нь Мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэддэг бөгөөд энэ нь Монголчуудын язгуур шүтлэг, эв нэгдэл, амгалан тайван байдлын өнгө юм. Далбааны өргөн, урт нь 1:2 байхаар хуульчлан тогтоосон байдаг. Соёмбо тэмдгийг далбааны иш талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан шаргал өнгөөр байрлуулдаг.
СОЁМБО ТЭМДГИЙН БҮТЭЦ БА УТГА АГУУЛГА
Далбаан дээрх Соёмбо бол зүгээр нэг гоёл биш. Энэ бол 1686 онд Өндөр гэгээн Занабазарын зохиосон "Өөрөө тодорсон гэгээн" хэмээх утгатай бичиг юм бөгөөд мөн “ Монголын ард түмэн гал мэт мандан бадарч, наран саран мэт гэрэлтэн мөнхжиж, сум мэт эгч шулуун, хуяг мэт бат бэх байж, загас мэт сонор соргог, өнөр өтгөн явж, арга билгээ хослон төмөр хэрэм лугаа адил төр улсаа хамгаалъя” гэсэн гүн утгатай ажээ.
- Гурван үзүүртэй гал: Өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн гурван цагт балчир, идэр, өтгөс гурав үеэрээ үүрд мандахын утгатай.
- Нар, сар хоёр: Мөнх тэнгэрийг төлөөлөн эгнэгт батжин бэхжих, энхжин мөнхжихийн бэлгэдэл.
- Гал, нар, сар гурав нийлээд Монгол улс мандан бадрах болтугай гэсэн утгатай.
- Гурвалжин дүрс: Жад болон сумны гилбэрийг дүрсэлсэн бөгөөд үзүүрийг доош харуулсан нь дайсныг дарна гэсэн утгатай. Дээд гурвалжин нь дотоод, доод гурвалжин нь гадаад дайсныг дарах утгатай.
- Дундах загас: Өнөр өтгөн, эв эе, уялдаа, сонор соргогийн бэлгэдэл
- Хажуугийн босоо шугам нь хэрэм мэт бат бөх байхыг төсөөлдөг
ТӨРИЙН ДАЛБААНЫ ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ
Богд хаант Монгол Улсын далбаа- 1911 он
Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын дараа баталсан энэхүү далбаа нь шар торгон дээр Соёмбо тэмдэг болон "Э" ба "Бам" үсгийг (шашны бэлгэдэл) товойлгон оёсон, дөрвөлжин хэлбэртэй байв. Шар өнгө нь шашин, төрийг хослон барьж буйг илтгэдэг байжээ.
БНМАУ-ын төрийн далбаа 1924-1940 он
1924 онд анхны Үндсэн хуулиар далбааг шинэчлэхдээ улаан өнгийг голчилж, төв хэсэгт нь Соёмбо тэмдгийг "Бадамлянхуа" цэцэг дээр байрлуулсан. Энэ нь шинэ цагийн төр улс мандан бадрахын бэлгэдэл байв. 1924 онд батлагдсан Улсын Анхдугаар Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд БНМАУ-ын төрийн далбааг тодорхойлж бичихдээ: “Улсын туг, далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино” хэмээжээ.
БНМАУ-ын төрийн далбаа 1940-1945 он
1940 онд БНМАУ-ын 8 дугаар Их Хурлаар баталсан Шинэ Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд “БНМАУ-ын туг нь 1:2 хэмжээний улаан өнгийн эдээр үйлдэгдэх бөгөөд уул тугийн төвд улсын сүлд тэмдэг байх ба түүний хоёр талаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс гэсэн үсэгтэй байна” гэж заасан байна.
Социализмын үеийн далбаа 1945-1992 он
1945 онд өнөөгийн бидний мэдэх улаан-хөх-улаан босоо зурвас бүхий бүтэц албан ёсоор батлагдсан. Гэхдээ тухайн үеийн үзэл суртлын нөлөөгөөр Соёмбо тэмдгийн орой дээр Алтан таван хошуу нэмэгдсэн байв. Энэ нь социализмын ялалтыг бэлгэдэж байлаа.
Одоогийн Төрийн далбаа (1992 оноос хойш)
Шинэ Үндсэн хууль батлагдсанаар Соёмбын орой дээрх таван хошууг хассан. Энэ нь Монгол улс ямар нэгэн үзэл суртлаас ангид, бүрэн бие даасан, тусгаар тогтносон улс болсныг дэлхий нийтэд зарласан түүхэн алхам байв.
ЗӨВЛӨЛТ ХОЛБООТ УЛСЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНД БАЙСАН ОРНУУДЫН
ДАЛБААНЫ ХУВЬСАЛ
ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 15 бүгд найрамдах улсын (Украин, Казакстан, Гүрж, Литва г.м) далбаанууд 1950-иад оны дунд үеэс эхлэн нэгдсэн стандарттай болсон байв. Эдгээр далбаанууд нь бүгд суурь улаан өнгөтэй, зүүн дээд буландаа алтан алх, хадуур болон таван хошуу бүхий Зөвлөлтийн бэлгэдлийг заавал агуулдаг байлаа. Харин тухайн улсын үндэсний онцлогийг илэрхийлэх зорилгоор доод хэсэгт нь хөх, цагаан эсвэл ногоон өнгийн нарийн зурвасууд нэмсэн байдаг.
1991 онд ЗХУ задрахад тусгаар тогтносон ихэнх улсууд Зөвлөлтийн үеийн улаан далбаанаас бүрмөсөн татгалзаж, түүхэн болон үндэсний өвөрмөц өнгө төрх бүхий шинэ далбааг баталсан. Жишээ нь:
Балтын орнууд (Литва, Латви, Эстони): ЗХУ-д нэгдэхээсээ өмнө ашиглаж байсан түүхэн далбаагаа шууд сэргээсэн.
Төв Азийн орнууд: Казакстан, Киргиз зэрэг орнууд цоо шинэ өнгө, бэлгэдэл бүхий дизайн гаргасан.
Беларусь: 1995 онд хийсэн бүх нийтийн санал асуулгаар Зөвлөлтийн үеийн далбааныхаа загварыг (алх, хадуурыг нь хасаж) бараг хэвээр нь үлдээсэн.
МОНГОЛ УЛС ЯАГААД ЗАГВАРАА ХЭВЭЭР ХАДГАЛСАН БЭ?
Монгол Улс нь ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн улс биш, дагуул улс (Satellite state) байсан тул манай далбааны түүх арай өөр замаар явсан. Бидний өнөөдөр ашиглаж буй улаан-хөх-улаан босоо зурвас бүхий загварыг 1945 онд баталсан. Энэхүү загварыг гаргахдаа Зөвлөлтийн улаан тугнаас хуулаагүй, харин Монголчуудын "Мөнх хөх тэнгэр" болон "Мандан бадрах" гэх үндэсний үзэл санааг Соёмбо тэмдэгтэй хослуулж бүтээсэн байдаг. 1992 онд Ардчилсан шинэ Үндсэн хууль батлахад далбааг бүхэлд нь солих шаардлагагүй гэж үзсэн гол шалтгаан нь:
Соёмбо тэмдэг: Энэ бол 17-р зуунаас гаралтай, ямар нэгэн улс төрийн үзэл суртлаас илүү Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын бэлгэдэл юм.
Зурвасын бүтэц: Улаан-хөх-улаан зурвас нь Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсуудын ашиглаж байсан хэвтээ зурвастай ижил биш, бие даасан загвар байв.
Үзэл суртлыг хассан нь: 1992 онд Соёмбын орой дээр байсан социализмын бэлгэдэл болох "Алтан таван хошуу"-г хассанаар далбааг коммунист шинж чанаргүй болгосон гэж үзсэн.
Олон улсын танигдах байдал: НҮБ-ын гишүүн орны хувьд Монгол Улсын далбаа аль хэдийн олон улсын тавцанд танигдсан, дипломат харилцааны салшгүй хэсэг болсон байв. Далбааны үндсэн бүтэц, өнгөний зохицлыг огцом өөрчлөх нь олон улсын гэрээ хэлэлцээр, далайн тээврийн хөлөг онгоцны бүртгэл болон дипломат ёслолын үйл ажиллагаанд багагүй хүндрэл, зардал учруулах эрсдэлтэй байлаа.
