Үе тэнгийн дээрэлхэлт (Bullying) нь зөвхөн сургуулийн орчны ёс зүйн асуудал биш, хүний эрхийн зөрчил, гэмт хэрэгт тооцогдох болсон. Дэлхийн улс орнууд энэ асуудлыг хуульчлахдаа хохирогчийг хамгаалах, буруутай этгээдэд ирээдүйн боловсрол болон ажил эрхлэлтэд нь нөлөөлөхүйц хариуцлага хүлээлгэх тогтолцоо руу шилжиж байна.
1.ӨМНӨД СОЛОНГОС: БОЛОВСРОЛ БА АЖИЛ ЭРХЛЭЛТИЙН ХЯЗГААРЛАЛТ
Өмнөд Солонгос улс "Сургуулийн хүчирхийллээс урьдчилан сэргийлэх, түүнтэй тэмцэх тухай хууль"-даа 2023-2024 онд томоохон нэмэлт өөрчлөлт оруулсан.
Их сургуулийн элсэлт: 2026 оны хичээлийн жилээс эхлэн БНСУ-ын бүх их, дээд сургуулиуд элсэгчийн сургуулийн хувийн хэрэг дэх дээрэлхэлтийн түүхийг заавал шалгах үүрэг хүлээсэн. Дээрэлхэлт үйлдсэн нь тогтоогдсон сурагчийн элсэлтийн оноог хасах эсвэл шууд татгалзах эрх сургуулиудад бий.
Хувийн хэрэг дэх бүртгэл: Хүнд хэлбэрийн дээрэлхэлт үйлдсэн тухай тэмдэглэл сурагчийг төгссөнөөс хойш 4 жилийн хугацаанд хувийн хэрэгт нь хадгалагддаг. Энэ нь төрийн албанд томилогдох болон томоохон корпорацуудад ажилд ороход саад болох үндэслэл болдог.
Бодит жишээ: 2023 онд БНСУ-ын Үндэсний мөрдөн байцаах албаны даргаар томилогдсон Чүн Сүн Шиний хүү ахлах сургуульдаа бусдыг дээрэлхэж байсан нь ил болсноор тэрээр томилогдсон өдрийнхөө маргааш албан тушаалаасаа огцорсон. Хүү нь сургуулийн захиргааны шийдвэрийг эсэргүүцэж шүүхэд хандсан боловч шүүх дээрэлхэлтийг нотлох баримтуудыг үндэслэн нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож байжээ.
Хүү нь дээрэлхэлт үйлдэж байхдаа аавынхаа прокурор гэх албан тушаалаар байнга сайрхдаг байсан нь ил болсон бөгөөд энэ нь Солонгосын нийгэмд "шударга ёс" болон "эрх мэдэлтэй эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ бурууг хаацайлдаг" гэх сэдвийг хөндөж, маш их шүүмжлэл дагуулсан юм.
2. ФРАНЦ: ЭРҮҮГИЙН ХАРИУЦЛАГА БА ХОРИХ ЯЛ
Франц улс 2022 онд сургуулийн дээрэлхэлтийг бие даасан гэмт хэрэг болгон хуульчилсан дэлхийн анхны улсуудын нэг юм.
Ялын хэмжээ: Хэрэв дээрэлхэлтийн улмаас хохирогч 8-аас дээш хоногоор сургуульдаа явах боломжгүй болсон (сэтгэл зүйн болон бие махбодын шалтгаанаар) бол буруутай этгээдэд 3 жил хүртэл хорих ял, 45,000 еврогийн торгууль оноодог.
Бодит жишээ: 2023 онд Францын Poissy хотод 15 настай сурагч сургуулийн дээрэлхэлтийн асуудалтай холбоотойгоор амиа хорлосон хэрэг гарч, Франц даяар хүчтэй маргаан дэгдээсэн. Үүний дараа Боловсролын сайд Gabriel Attal сургуулийн дээрэлхэлтийн эсрэг арга хэмжээг чангатгаж, сахилгын шийдвэрийн хүрээнд дээрэлхэгч сурагчийг өөр сургуульд шилжүүлэх боломжийг нэмэгдүүлсэн бөгөөд сургуулиуд ийм асуудлыг үл тоомсорлохгүй байх шаардлагыг илүү хатуу болгосон.
3. АНУ: МУЖ БҮРИЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ БА ИРГЭНИЙ НЭХЭМЖЛЭЛ
АНУ-ын бүх 50 муж дээрэлхэлтийн эсрэг хуультай бөгөөд ихэнх нь цахим дээрэлхэлтийг (Cyberbullying) эрүүгийн хэрэгт тооцдог.
Эцэг эхийн хариуцлага: Зарим мужид (жишээ нь Висконсин) хүүхэд нь бусдыг удаа дараа дээрэлхсэн тохиолдолд эцэг эхийг нь торгох эсвэл албадан сургалтад хамруулах хуультай.
Шүүхийн шийдвэр: АНУ-д хохирогчийн ар гэрийнхэн сургуулийн захиргааг "аюулгүй орчин бүрдүүлээгүй" гэсэн үндэслэлээр шүүхэд өгч, асар их хэмжээний нөхөн төлбөр авах тохиолдол түгээмэл байдаг.
Бодит жишээ: Нью-Жерси мужид 12 настай Мэллори Гроссман цахим дээрэлхэлтийн улмаас амиа хорлосон хэрэг гарсан. Түүний эцэг эх сургуулийн захиргааг хангалттай арга хэмжээ аваагүй гэж шүүхэд өгснөөр 2023 онд сургуулийн зөвлөлөөс хохирогчийн ар гэрт 9.1 сая ам.долларын нөхөн төлбөр төлөх шийдвэр гарсан. Энэ нь АНУ-ын түүхэн дэх сургуулийн дээрэлхэлтийн хэрэгт олгогдсон хамгийн өндөр дүнтэй нөхөн төлбөр болсон юм.
4. ШВЕД: ХОХИРОЛ БАРАГДУУЛАХ ТОГТОЛЦОО
Швед улс 2006 онд "Ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг хууль"-ийг баталж, сургуулийн орчинд хүүхэд дээрэлхүүлсэн тохиолдолд сургууль хариуцлага хүлээх механизмыг бүрдүүлсэн.
BEO (Child and School Student Representative): Шведэд сурагчдын эрхийг хамгаалах тусгайлсан төлөөлөгчийн газар ажилладаг. Хэрэв сургууль дээрэлхэлтийг таслан зогсоох төлөвлөгөөгүй, эсвэл хангалтгүй ажилласан бол BEO сургуулийг шүүхэд өгч, сурагчийн өмнөөс нөхөн төлбөр нэхэмжилдэг.
Санхүүгийн хариуцлага: Сургуулиуд жил бүр дээрэлхэлтээс урьдчилан сэргийлэх тайлан гаргах үүрэгтэй бөгөөд зөрчил гарсан тохиолдолд улсын төсвөөс олгох санхүүжилтийг нь хасах хүртэл арга хэмжээ авдаг.
