Монгол УлсынХөдөлмөрийн баатар, Ардын Уран Зохиолч, СГЗ, Төрийн шагналт Лодонгийн Түдэвийн 1985 онд бичсэн “Оройгүй сүм” бол Монголын орчин үеийн уран зохиолын сэтгэл зүйн гүн гүнзгий, нийгмийн эмзэг асуудлыг хөндсөн томоохон бүтээлүүдийн нэг юм. Энэхүү зохиол нь хувь хүний дотоод зөрчил, итгэл үнэмшил, цаг үеийн хатуу бодит байдлыг уран сайхны хүчирхэг хэлээр харуулдгаараа онцлог.
1.Зохиолын талаар
Дээрээс нар, доороос элс төөнөж говьд жин үдийн халуун боллоо. Амьтан бүхэн сүүдэр хайж тарчилна. Халуун элсэнд амьдрах заяатай хонин гүрвэл хүртэл тэсэн ядан, амаа ангайн, бөөрөө түнхэлзүүлэн, загийн хожуул доогуур сүүдэр даган аахилж байлаа. Их говийн зэлүүд хязгаарт торойх бараагүй, анир чимээгүй дүнсгэр ажээ. Гагцхүү царцаа, голионы часхийх дуунаас өөр юу ч үл сонсогдох дүлий шар элсэн дунд гэв гэнэт нэгэн хар юм бүртэлзэн үзэгдлээ. Гэвч түүнийг сонирхох эсвэл түүнээс цочин бишүүрхэх нэгээхэн ч амьтан энэхүү илчилгүй их цөлийн дунд огтхон ч байсангүй. Бүртэлзэн шовсхийсэн тэр нэгэн нь загийн үжир үндсээр таяг хийж тулсан, хижээл насны сохор хүн байлаа. Нүд нь шаравтар бөгөөд пэлдэн мэт өнгөтэй, хараагүй болсон ажээ. Зүс царай нь төдий л доройтоогүй мөртлөө сэтгэлийн их зовуурьтай нь илэрхий үзэгдэнэ. Залуудаа цэвэр, цэмцгэр явсан хүний шинжийг хадгалсан хэвээр аж.
2. Нэрийн бэлгэдэл
Зохиолын нэр болох “Оройгүй сүм” нь гүн бэлгэдэлтэй. Сүм нь итгэл, ёс суртахууныг илэрхийлдэг бол “оройгүй” гэх тодотгол нь тухайн цаг үеийн эвдрэл, хоосрол, үнэт зүйлийн нуралтыг онцлон харуулдаг.
3. Зохиолын сэдэв
Бүтээлд нийгмийн их өөрчлөлтийн үед хүний амьдрал, хувь заяа хэрхэн бутарч, өөрчлөгдөж байгааг бодитоор дүрсэлсэн байдаг. Итгэл үнэмшил, айдас, алдагдал зэрэг сэдвүүд зохиолын гол цөмийг бүрдүүлнэ.
4. Дүрүүдийн сэтгэл зүй
“Оройгүй сүм”-ийн дүрүүд энгийн атлаа маш гүн сэтгэл зүйтэй. Зохиолч тэдний дотоод тэмцэл, эргэлзээ, шаналлыг нарийн деталь, дотоод яриагаар дамжуулан гаргасан нь уншигчийг хүчтэй татдаг.
5. Түүхэн суурь
Зохиол тодорхой нэгэн хүнд цаг үеийн нийгмийн уур амьсгалыг тусгасан байдаг. Түүхэн бодит үйл явдлыг шууд өгүүлэхгүй ч, тухайн үеийн айдас, үл итгэлцэл, дарамтыг уран сайхны аргаар мэдрүүлдэг.
6. Хэл найруулгын онцлог
Энэхүү бүтээл нь энгийн хэрнээ нягт хэл найруулгатай. Хэт чамин үг хэллэгээс зайлсхийж, дүрийн сэтгэл хөдлөлийг байгалийн дүрслэл, бэлгэдлээр илэрхийлсэн нь зохиолын уран сайхны үнэ цэнийг нэмэгдүүлдэг.
7. Бэлгэдэл ба дүрслэл
Сүм, орон зай, чимээгүй байдал зэрэг дүрслэлүүд нь зүгээр нэг орчин бус, дүрүүдийн дотоод ертөнцийг илтгэх хэрэгсэл болдог. Энэ нь зохиолыг гүн утгатай, олон давхар уншлагатай болгодог.
8. Уншигчид үзүүлэх нөлөө
“Оройгүй сүм” нь уншигчийг зүгээр нэг түүх уншуулаад зогсохгүй, ёс суртахуун, итгэл үнэмшлийн тухай эргэцүүлэхэд хүргэдэг. Олон уншигч энэ зохиолыг уншсаны дараа удаан хугацаанд бодолд автаж үлддэг.
9. Монголын уран зохиолд эзлэх байр суурь
Энэхүү бүтээл нь нийгмийн сэдэвтэй сэтгэл зүйн зохиолын жишиг болсон гэж судлаачид үздэг. Дараа үеийн олон зохиолчид энэ зохиолоос хэлбэр, агуулгын нөлөө авсан байдаг.
10. Судалгаа, хэлэлцүүлгийн сэдэв
“Оройгүй сүм” нь сургуулийн хөтөлбөр, утга зохиолын судалгаанд өргөн ашиглагддаг. Дүрийн сэтгэл зүй, бэлгэдлийн тайлал зэрэг нь судлаачдын сонирхлыг татсаар иржээ.
